Norwegian flag
Utredningen som riktar sig till hälso- och sjukvårdspersonal, har utformats utefter tillgänglig litteratur och resurser vid tidpunkten för utredning. Innehållet i utredningen uppdateras inte. Hälso- och sjukvårdspersonal är ansvarig för hur de använder informationen vid rådgivning eller behandling av patienter.


Anbefalingar og informasjon om p-sprøyte



Fråga: Lege i allmennpraksis har ein pasient som har prøvd det meste av prevensjon, utan å finne noko som fungerer. Pasienten ynskjer no p-sprøyte, men spørsmålsstillar har lite erfaring med denne. Korleis er det med biverknader i form av osteoporose? Kva er dagens anbefalingar rundt bruk av p-sprøyte og kor lenge kan preparatet brukast?

Svar: For unge kvinner (under 18 år) er ikkje p-sprøyte med medroksyprogesteronacetat (Depo-Provera) førstevalet for langtidsprevensjon (1). Dette skuldast at p-sprøyta gir ein forbigåande reduksjon i beinmineraltettleik (BMD). I tillegg kan også fertiliteten vere redusert i gjennomsnitt 10 månader (variasjon 4-31 månader) etter seponering, på bakgrunn av legemidlet si lange halveringstid. Det er ikkje haldepunkt for varig reduksjon i fertilitet (2). Lang halveringstid gjer det også meir komplisert om biverknader skulle oppstå (3).

P-sprøyta er eit såkalla høgdosert gestagenpreparat og det er knytt noko usikkerheit til om bruken kan gje auka risiko for alvorlige biverknader knytt til hjarte- og karsjukdom og venøse tromboemboliar, samanlikna med andre gestagenpreparat. P-sprøyta har dermed ei lengre liste over kontraindikasjonar enn andre gestagenpreparat (3).

For kvinner som ikkje har kontraindikasjonar og som er klar over problematikken med lang verketid etter seponering, er p-sprøyta eit godt og sikkert prevensjonsalternativ. P-sprøyta gir amenoré hos rundt 50 % av brukarane etter eit år, og hos rundt 70 % ved bruk utover dette (4, 5).

Vi omtalar dei ovannemnde punkta kort nedanfor, men viser elles til Sex og Samfunn si eMetodebok (3) og preparatomtalen (2) for meir utfyllande og praktisk informasjon om bruk av p-sprøyta.

Redusert beinmineraltettleik (BMD)
Høge dosar av medroksyprogesteronacetat undertrykker østradiolproduksjonen i ovariane og gjev låge nivå av østrogen. Dette er bakgrunnen for at bruk av p-sprøyte gir ein forbigåande reduksjon i BMD. Reduksjonen BMD normaliserast igjen om lag to år etter seponering av p-sprøyta. Ein veit foreløpig ikkje om denne midlertidige reduksjonen i BMD aukar risikoen for osteoporotiske brot på sikt. Foreløpig er dette ikkje vist i studiar (2-7).

Ein er likevel tilbakehalden med bruk av p-sprøyte hos kvinner under 18 år, sidan desse ikkje har oppnådd full beintettleik (dette skjer rundt 25-års alder). I tillegg er ein også tilbakehalden med bruk av p-sprøyte hos kvinner like før eller under menopause og til kvinner med livsstil og/eller risikofaktorar som gjev auka risiko for osteoporose seinare i livet (til dømes osteoporose i familien, røyking og stort alkoholforbruk, anoreksia nervosa, cøliaki) (3).

Brukslengde
Hos kvinner som er klarert for bruk av p-sprøyte er det ikkje sett ei grense for kor lenge denne kan brukast (3-5). E-metodeboka skriv at ved fornying av resept, minimum kvart tredje år, bør ein saman med kvinna vurdere om ho ynskjer å halde fram med p-sprøyte og diskutere fordelar og risikoar ved dette (3).

Hjarte- og karsjukdom, venøse tromboemboliar
Nokre studiar har vist at p-sprøyta mellom anna har ein negativ effekt på lipidprofil, med redusert HDL og nokre studiar har vist auka risiko for venøse tromboemboliar. Ei metaanalyse frå 2018 fann imidlertid ingen auka risiko for hjarteinfarkt eller hjerneslag ved bruk av p-sprøyte, men ein mogleg auka risiko for venøs tromboemolisme (6).

Datagrunnlaget er foreløpig noko sparsamt og om det faktisk føreligg ein auka risiko for hjarte- og karsjukdom og tromboembolisme er framleis uklart. I Noreg har ein landa på å ikkje anbefale p-sprøyte til kvinner som har fleire risikofaktorar for hjarte- og karsjukdom (høg alder, røyking, overvekt, diabetes og hypertensjon). For venøse tromboemboliar er risikoen vurdert å vere på linje som for andre gestagenpreparat (3).

Referenser:
  1. Norsk gynekolgisk forening. Veileder i gynekologi 2021. Prevensjon. https://www.legeforeningen.no/ (10. mai 2022).
  2. Statens legemiddelverk. Preparatomtale (SPC) Depo-Provera. www.legemiddelsok.no/ (Sist oppdatert: 14. april 2021)
  3. Sex og samfunn. E-metodebok. Prevensjonsmidler, gestagenpreparater. https://emetodebok.no/kapittel/prevensjonsmidler/ (10. mai 2022)
  4. Kaunitz AM. Depot medroxyprogesterone acetate (DMPA): Efficacy, side effects, metabolic impact, and benefits. Version 25.0. In: UpToDate. https://www.helsebiblioteket.no/ (Sist oppdatert: 25. april 2022).
  5. Kaunitz AM. Depot medroxyprogesterone acetate (DMPA): Formulations, patient selection and drug administration. Version 72.0. In: UpToDate. https://www.helsebiblioteket.no/ (Sist oppdatert: 22. februar 2022).
  6. Glisic M, Shahzad et al. Association between progestin-only contraceptive use and cardiometabolic outcomes: A systematic review and meta-analysis. Eur J Prev Cardiol 2018; 25(10):1042-52.
  7. RELIS database 2019; spm.nr. 12203, RELIS Sør-Øst. (www.relis.no)